MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

BIỂU GHI BIÊN MỤC TRƯỚC XUẤT BẢN ĐƯỢC THỰC HIỆN BỞI THƯ VIỆN KHTH TP.HCM
General Sciences Library Cataloging-in-Publication Data

Nguyễn Đức Dân
Từ câu sai đến câu hay / Nguyễn Đức Dân. - T.P. Hồ Chí Minh : Trẻ, 2013.
436 tr. ; 20 cm. - (Tiếng Việt giàu đẹp)
1. Tiếng Việt -- Câu.
1. Vietnamese language – Sentence.
495.9225 -- dc 22
N573-D17

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

Phần một

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

Chương 1

MỞ ĐẦU

1.1. Nguyên nhân viết sai:
Nhìn từ phía xã hội1
1.1.1. Vì sao tình trạng dùng tiếng Việt lộn xộn, tùy tiện, bừa
bãi hiện nay không hề thuyên giảm mà có chiều hướng gia
tăng đáng sợ? Do nhà trường, do sách giáo khoa? Do Nhà
nước? Do xã hội? Hay do chính chúng ta?
Có người viết rằng chúng ta đã hoàn toàn thất bại trong
giảng dạy tiếng Việt do 'sách ngữ pháp hoàn toàn thoát ly
tiếng Việt', (từ đây trở đi, chúng tôi dùng dấu ',' thay cho dấu
ngoặc kép) do chúng ta dạy thứ tiếng Việt 'không hề căn cứ
vào một cái gì mà một người Việt có văn hóa phải biết cả'.
Thậm chí 'nhiều giáo sư văn học phải thốt lên: mong sao
sau 12 năm học phổ thông con tôi vẫn còn nói và viết được
tiếng Việt như trước khi đi học'...
1 Với tít cùng tên, một phần của mục này đã đăng trong SGTT, ngày 21.02.2011

7

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

1.1.2. Quan sát kỹ, chúng ta thấy:
Nói và viết là hai chuyện khác nhau. Do con người có khả
năng bẩm sinh trong tiếp nhận ngôn ngữ, nên trẻ em được
sinh ra và lớn lên trong môi trường ngôn ngữ nào là tự chúng
nói thành thạo ngôn ngữ đó. Nhưng viết lại là chuyện khác.
Không học thì không biết viết. Chúng ta từng gặp những giấy
tờ, thư từ do những người mới thông 'mặt chữ' tiếng Việt
viết. Còn xa chúng mới đạt chuẩn chữ nghĩa.
Người biết một ngoại ngữ, tiếng Anh, tiếng Pháp hay tiếng
Nga... thường viết chuẩn hơn, tốt hơn những người không
biết ngoại ngữ nào. Ngôn ngữ là một công cụ phản ánh tư
duy, con người tư duy qua ngôn ngữ. Học được một ngoại
ngữ là biết thêm được cấu trúc của một ngôn ngữ, biết thêm
một công cụ thể hiện tư duy. Học sinh giỏi khoa học tự nhiên
thường viết chuẩn mực hơn (không kể một số rất ít những
học sinh yếu về khoa học tự nhiên nhưng có năng khiếu
văn học). Như vậy, năng lực tư duy chặt chẽ ảnh hưởng tới
khả năng viết chuẩn xác (Tôi chưa bàn tới chuyện viết hay).
Những người tư duy tốt thường viết chính xác.
Thời trước học sinh viết đúng hơn. Những người thế hệ
trước, nói chung viết tốt hơn. Mà thời trước học sinh nào
có được nhiều sách tham khảo về tiếng Việt như hiện nay.
Trong công trình Từ điển về từ điển (1999), Phó giáo sư Vũ
Quang Hào cho chúng ta biết tới nay ở Việt Nam đã có 18 từ
điển chính tả, 7 từ điển ngữ pháp, 23 từ điển thành ngữ, 10
từ điển tục ngữ, 8 từ điển đồng nghĩa, 6 từ điển trái nghĩa,
7 từ điển giáo khoa, 10 từ điển học sinh, 220 từ điển thuật
8

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

ngữ, 48 từ điển tiếng Việt. Vậy không thể nói chúng ta thiếu
sách, thiếu những công cụ tra cứu. Ai quan tâm tới cách
dùng chuẩn mực tiếng Việt đều có thể dễ dàng tìm ra những
quyển sách cần thiết.
Vậy thì, vì sao hiện nay học sinh viết sai hơn thời trước
và sai quá nhiều? Vì sao trên các phương tiện truyền thông
nhan nhản những lỗi về từ ngữ, câu cú? Câu trả lời có thể
khác nhau, nhưng chắc chắn sách giáo khoa dở không phải
là nguyên nhân duy nhất, thậm chí không phải là nguyên
nhân chính.
1.1.3. Viết sai nhìn từ phía Nhà nước và công luận
Không quan tâm và không có chính sách cụ thể bảo vệ
tiếng Việt chuẩn mực của những người quản lý, điều hành
đất nước là nguyên nhân cơ bản tạo ra tình trạng tiếng Việt
tùy tiện, lộn xộn hiện nay.
Thủ tướng Phạm Văn Đồng là người nhiều tâm huyết với
việc giữ gìn và bảo vệ sự trong sáng của tiếng Việt. Ông có
những bài nói rất hay về vấn đề này, gây được tiếng vang,
tạo được sự đồng tình và quan tâm của giáo giới và giới cầm
bút. Tuy nhiên, điều đó chưa đủ.

Kinh nghiệm nước ngoài
Không điếc nên sợ súng. Người nước ngoài, nhất là Pháp,
Anh, Mỹ... rất sợ viết, nói những câu sai. Viết những câu sai
là một điều đáng hổ thẹn. Thời nay, vì có băng ghi âm nên
không còn chuyện 'khẩu thiệt vô bằng'. Họ lo một lời thất
thố, một câu viết sai là có thể bị đem ra nhạo báng dù cả
9

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

chục năm sau. Sau này nếu được làm chức to hoặc muốn ra
tranh cử một ghế dân biểu... lỡ có một tay nhà báo nhiễu sự
hoặc không nhiễu sự nào đó đem những hành vi thiếu văn
hóa hoặc lời nói không chuẩn mực và thiếu trí tuệ trước đây
của mình trương lên mặt báo thì cũng phiền. Sẽ mất vài điểm
tín nhiệm trong các cuộc thăm dò dư luận... ít nhất cũng làm
chuyện cười, đàm tiếu về thiếu năng lực, thiếu văn hóa, kém
cỏi trong tư duy. Sợ viết sai nên người Pháp thường xuyên
dùng từ điển khi viết lách. Thôi thì viết có sách, có từ điển. Ở
những nước đó, quan chức càng cao càng thận trọng trong
ngôn từ. Công khai hóa dư luận kể cũng tốt.
Có một giai thoại về phó tổng thống Mỹ Spiro Agnew dưới
thời R. Nixon liên quan đến năng lực tiếng Anh của ông này.
Trong quyển Bình đẳng, Tự do và Cười phá lên (tiếng Pháp),
M. và A. Guillois kể giai thoại: Có một phóng viên hỏi Spiro
Agnew 'Tại sao ngài lại ác cảm với cánh nhà báo như vậy?
Phải chăng họ hay xuyên tạc lời của ngài?' Spiro Agnew đáp:
'Trái lại thì có. Họ cứ đưa nguyên xi những lời của tôi lên mặt
báo mà không chịu biên tập lại gì cả.' Vậy đấy, đưa nguyên
xi những lời của một quan chức lên mặt báo là một cách để
xã hội nhận ra chân 'giá trị' của người này.
Thường dân cũng cần giữ gìn ngôn từ. Một vận động viên
thể thao thường bị coi là 'võ biền' nhưng trước công chúng
thì không được phép có những cử chỉ và lời nói thiếu văn
hóa. Trong trận bán kết giải Wimbledon ngày 03.07.2009,
đang trong lúc thi đấu Andy Murray bị trọng tài nhắc nhở
vì có những lời nói 'không thích hợp.' (VTC 3)

10

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

Bên cạnh việc dùng dư luận xã hội người ta còn dùng
hình thức chế tài với những người nói sai:
Chuyện viết đúng sai còn liên quan trực tiếp đến cuộc
sống của bạn. 'Nhiều thanh niên Nhật thất nghiệp vì viết
sai chính tả' (Tuổi Trẻ, 19.02.2002). Viết sai thì bị loại. Trong
chương trình 'Chiếc nón kỳ diệu', ngày 12.06.2004, có một
ô 7 chữ. Một thí sinh sau khi đoán được 6 chữ 'TIEU  AO',
đã đoán đúng đó là chữ 'tiểu xảo', nhưng lại nói là 'Tôi đoán
chữ S'. Là tiểu xảo chứ không phải là tiểu sảo! Thế là mất
cơ hội giành phần thắng. 'Theo Burton, để được tuyển chọn
vào CIA hay tham dự các khoá đào tạo của CIA dành cho
sinh viên, các thí sinh cần phải trả lời một bản câu hỏi dày
21 trang, trong đó có việc yêu cầu thí sinh phải viết một bài
dài 500 chữ về một sự kiện thời sự và viết ra những câu trả
lời cá nhân về những câu hỏi liên quan đến việc sử dụng ma
tuý...' (TTCN, 23.06.1996)
Theo một bộ luật mới đang được Bộ Thông tin Truyền
thông Nga soạn thảo: 'Các quan chức và chính trị gia Nga sẽ
bị phạt nếu phát âm sai các từ hoặc sử dụng ngôn từ thô lỗ
trong các bài trả lời phỏng vấn'. Có điều, luật này khó thực
hiện vì 'chưa có từ điển nào được dùng làm chuẩn phát âm
và khái niệm thế nào là 'thô lỗ' cũng chưa được luật pháp
quy định'. (Tuổi Trẻ, 02.07.2009)

Kinh nghiệm Việt Nam thời xưa
Người Việt cũng từng dùng dư luận xã hội để trừng trị
kẻ viết sai. Từ xưa xã hội Việt Nam đã không đồng tình với

11

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

lối dùng tiếng Việt tuỳ tiện, bừa bãi. Những người viết sai
thường bị chê cười, phê phán. Trong Phụ san Văn Nghệ, số
5.1993, Nguyễn Đức Bính kể lại chuyện sau:
Hồi đó báo chí bị kiểm soát rất gắt gao, khó lòng nói được
những gì muốn nói. Nhân có một 'cụ nghè' viết một bài công
kích cộng sản. Ngô Tất Tố xem bài ấy, lấy làm giận lắm, bèn
tìm cách sửa người ấy một mẻ. Sau khi tìm được một vài câu
văn bất thông trong bài đó, Ngô tiên sinh liền viết một bài
chỉ ra những chỗ văn dốt trong bài này rồi buộc tội 'cụ nghè'
âm mưu phá hoại quốc văn và bôi nhọ đạo Khổng. Ông ví 'cụ
nghè' như thầy đề trong truyện tiếu lâm sau: Viên tri huyện
cử thầy đề đi tịch ký nhà một người bị án. Thầy đề, theo luật
lệ, lập biên bản ghi tất cả những tài sản của nhà này. Còn
lại một cái váy nâu đàn bà, thầy đề nghĩ mãi không biết ghi
bằng chữ gì. Cuối cùng thầy nảy ra một ý: cái váy nâu ở địa
phương này người ta gọi là cái xống nâu. Thầy nghĩ rằng tại
người ta đọc chệch chứ thật sự phải là cái sống lâu. Thầy
đề bèn hạ bút đặt tên cho chiếc váy nâu: thọ nhất bức. Ngô
Tất Tố kết luận rằng học lực của cụ nghè cũng xấp xỉ học
lực của thầy đề. Bài công kích cộng sản của 'cụ nghè' làm
sao mà có giá trị được nữa. Ngòi bút của Ngô Tất Tố không
tha thứ cụ nghè-công kích-cộng sản bị bắt quả tang đã đổ
rác ngôn từ ra xã hội.

Thời nay
Ở Việt Nam từng có người định dùng chế tài để hạn chế
nạn dùng sai tiếng Việt. Theo tin từ Tuổi Trẻ, 28.12.2004,

12

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

giám đốc Lê Thanh Minh (Điện lực Đà Nẵng) đã mạnh dạn
ra quyết định phạt tiền thưởng những ai viết sai tiếng Việt.
Không rõ quyết định này có đi đến đâu không. Nếu ở đâu
cũng có vài ba giám đốc như ông Lê Thanh Minh, hoặc lý
tưởng hơn nữa nếu người đứng đầu tỉnh với nhận thức xả

ngôn từ bậy bạ, làm hỏng tiếng Việt cũng là một hành vi
chống lại cộng đồng, dám ra quyết định xử phạt những ai
'xả rác' ngôn từ ra xã hội thì nạn viết sai tiếng Việt chắc chắn
sẽ giảm đi nhiều.
Không đưa tiêu chí 'có khả năng dùng chuẩn mực tiếng

Việt' vào việc thi tuyển công chức, đề bạt cán bộ nên viết sai
không có giá trị gì trên con đường thăng quan tiến chức. Kết
quả là lời kêu gọi giữ gìn sự trong sáng tiếng Việt của cố thủ
tướng Phạm Văn Đồng chỉ dừng lại ở lời kêu gọi, trong thực
tế hành động, các cơ quan công quyền không chú trọng tới
tiếng Việt. Nhà nước cần có những chính sách thích đáng,
cụ thể để hạn chế những người dùng không chuẩn mực
tiếng Việt trong cơ quan công quyền. Hãy đưa việc viết đúng
tiếng Việt thành tiêu chí tối thiểu trong việc xét tuyển công
chức và đề bạt cán bộ. Nếu viết sai tới một mức nào đó thì

không thể trở thành công chức nhà nước, không thể đề bạt
lên chức vụ cao hơn...

13

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

1.2. Nguyên nhân viết sai:
Nhìn từ phía người viết1
1.2.1. Ai cũng có thể viết sai
Không ít trường hợp sau khi viết xong chúng ta xoa tay:
thế là đã có một văn bản hoàn hảo. Nhưng khi được người
khác chất vấn về những lời lẽ, ý tứ trong đó chúng ta mới
giật mình. Không ngờ mình lại có thể viết một câu trái ngược
với ý định của chính mình đến như thế.
Nếu không lưu ý tới ngôn từ, ai cũng có thể viết ra những
câu sai, những câu vô nghĩa, dư thừa thậm chí những câu trái
ngược với ý nghĩ, quan điểm của mình, kể cả nhà ngôn ngữ
học. Trong báo Người Hà Nội, số 29, ngày 20.07.2002, Trần
Mạnh Hảo đã chỉ ra nhiều đoạn tiếng Việt không chuẩn,
câu văn lủng củng, từ ngữ dùng sai hoặc dư thừa, trong một
cuốn sách nghiên cứu ngôn ngữ do Nhà xuất bản Đại Học
Quốc Gia Hà Nội tái bản 2001.
Ví dụ: 1) Rải rác trong các chương sách có các bảng kê
và sơ đồ, chúng được đánh số theo số thứ tự của các mục
tương ứng ở mỗi chương. Những ký hiệu chuyên môn được
sử dụng trong sách này là phổ biến trong sách vở ngôn ngữ
học, khi thực sự cần thiết, chúng sẽ được ghi chú ngay ở nơi
mà chúng xuất hiện. (trích 'Lời dẫn' của sách)
2) Hiển nhiên là không phải tất cả mọi vấn đề có liên
quan đến hiện tượng âm tiết và loại hình ngôn ngữ đều đã
1 Một phần trong mục này đã đăng trong SGTT, số ra ngày 14.03.2011, với tít Nghĩ
một đằng, nghĩa một nẻo.

14

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

được đặt vào chương trình nghị sự của sách này. (trích 'Lời
kết' của sách)
Trong đoạn 1, dư những từ gạch chân. Trong đoạn 2, dư
từ tất cả và dùng sai từ nghị sự, một từ chỉ dùng trong những
cuộc hội thảo chứ không dùng trong chương trình của sách
nghiên cứu.
1.2.2. Không biết nên viết sai. Đương nhiên là vậy. Sau này
chúng ta sẽ đề cập tới những hiện tượng viết sai cụ thể.
1.2.3. Khuynh hướng viết ra những câu sai
Viết câu ngắn thường đúng. Viết câu dài dễ sai.
Nếu viết 'Cùng với việc ăn và ở', mọi người sẽ hô lên sai
rồi, chưa thành câu và chính người viết đọc lại cũng thấy
như vậy. Ấy thế mà có báo viết 'Cùng với việc phân công lại
lao động nông nghiệp, chấn chỉnh tổ chức chăn nuôi, hoàn
chỉnh và xây dựng thêm cơ sở vật chất - kỹ thuật gồm các
hệ thống trạm, trại giống, cơ sở sản xuất và chế biến thức
ăn, cơ sở thú y và mạng lưới phòng, chống dịch bệnh gia súc
trên địa bàn huyện.' Do viết dài nên không chăm sóc đầy
đủ các từ ngữ trong câu mình viết và đi tới những câu sai.
Viết câu đơn thường đúng. Viết những câu ghép được
phát triển ra nhiều tầng dễ sai.
Ví dụ:
Nhưng đối với những sinh hoạt văn hóa cho thanh niên
trong ấp, dù theo bản sơ kết một năm thực hiện ấp văn hóa
của huyện Bình Chánh thì 'điểm sinh hoạt văn hóa - thể

15

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

dục thể thao của ấp 4, xã Tân Túc quy tụ được nhiều thanh
thiếu niên tham gia hằng đêm phục vụ nhu cầu giải trí sau
những giờ lao động của bà con, đồng thời giúp bà con tìm
hiểu thêm các thông tin, kiến thức về mặt khoa học kỹ thuật
thông qua sách báo của điểm sinh hoạt', nhưng theo ông
Sáu, hồi trước cũng có tụ điểm sinh hoạt văn hóa cho bạn
trẻ chơi bida, bóng chuyền, đàn hát (hai cây ghi ta tân nhạc,
cổ nhạc), đọc sách, có tivi, đầu máy (đầu máy 110V nên
chưa sử dụng được), nhưng rồi không duy trì được lâu.' (b.,
06.10.1998) Câu này dài 143 tiếng, có tới 5 liên từ: 3 nhưng,
1 dù, 1 thì. Năm liên từ này biểu hiện những quan hệ ngữ
pháp nào? Thế là câu thành rối và sai. Xem cách sửa câu
này ở §9.3.2.
Viết một câu thường không cần chữa lại. Nhưng viết một
đoạn có nhiều câu, thường dễ lủng củng, thiếu thừa. Chúng
ta thường phải điều chỉnh lại sao cho các câu trong đoạn
trôi chảy, có liên kết mạch lạc với nhau.
1.2.4. Biết vẫn có thể viết sai
Có những điều đương nhiên là biết nhưng chúng ta vẫn
có thể viết sai, dù chỉ viết một câu ngắn. Ví dụ: 'Mới vào bộ
đội, chúng ta thường được nghe cán bộ phổ biến: chiến sĩ
trai phải cắt tóc ngắn; chiến sĩ gái thì cuộn, tết tóc lên cao,
râu phải cạo nhẵn.'
Ai chả biết nữ thường không có râu, sao lại viết 'chiến sĩ
gái [...] râu phải cạo nhẵn'? Khách quan mà xét, có lẽ chính
tác giả câu này khi đọc lại cũng phải bật cười và thanh minh
16

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

rằng: 'Tôi vô ý quá, tôi không định viết thế!' Vậy tại sao lại
viết ra câu đó?
Đây là hiện tượng do không tập trung tư tưởng nên rối
trong tư duy. Tư thế tác phong người lính được xem xét ở các
phương diện đầu, tóc, quần áo, giày dép, đi đứng... Trong
những đơn vị có cả nam lẫn nữ, nên ở từng phương diện cần
cụ thể hóa cho từng giới. Nếu đãng trí sẽ sinh rối. Nếu lần
lượt xét riêng nam rồi nữ thì câu trên chỉ cần đổi lại trật tự:
'... chiến sĩ trai phải cắt tóc ngắn; râu phải cạo nhẵn. Chiến
sĩ gái thì cuộn, tết tóc lên cao' Nếu muốn giữ nguyên trật tự
đó thì tách phần cuối thành một câu khác: '... chiến sĩ trai
phải cắt tóc ngắn; chiến sĩ gái thì cuộn, tết tóc lên cao. Râu
phải cạo nhẵn'. Cạo râu là chuyện của nam giới nên không
ai còn hiểu câu cuối liên quan đến nữ.
Không tập trung tư tưởng dẫn tới hiện tượng chuyển
hướng tư duy và tạo ra những câu sai mang tên gọi 'chập
cấu trúc'. (x. §9.1.2.)
1.2.5. Viết không sai nhưng không thích hợp

(5a) Khó hiểu
Có những câu không sai nhưng khó hiểu. Ví dụ 'Ai thực
sự là cha ruột của người cha ra đời ngoài giá thú của hắn?'
(b., 10.10.1998 - Xem giải thích ở §5.3.2.)

(5b) Không diễn đạt đúng ý định
Không chú ý tới phương pháp diễn đạt chúng ta có thể
viết những câu tuy không sai ngữ pháp nhưng lại ngược với
ý định của mình.
17

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

Thay đổi, thêm bớt một từ, một dấu câu có thể làm nội
dung khác hẳn đi. Đang chê biến thành khen hoặc ngược
lại. (xem.§2.2. và §5.1.2)
Ngôn từ thường bộc lộ quan điểm của người nói.
Có những câu mà cấu trúc của chúng bộc lộ rõ ý nghĩ,
quan điểm của người nói, dù họ có muốn hay không.
Ví dụ 1: Những lời vô tình
Về vụ Năm Cam, trong cuộc gặp các nhà báo ngày
04.03.2002, trả lời câu hỏi '... thời gian tới, lãnh đạo Bộ Công
an chỉ đạo tiếp tục làm rõ xử lý một số cán bộ cao cấp hơn
trong ngành...?' Thiếu tướng Nguyễn Việt Thành đáp: '... Xin
thông báo thêm với các nhà báo không chỉ cán bộ, nhân
dân mà lãnh đạo Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh cũng
rất quan tâm đến việc xử lý nội bộ.' (Tuổi Trẻ, 05.03.2002).
Phần cuối của câu trên đây 'Không chỉ cán bộ, nhân dân
mà lãnh đạo Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh cũng rất
quan tâm đến việc xử lý nội bộ' có cấu trúc 'Không chỉ A mà
B cũng...'. Cấu trúc này bộc lộ hàm ý: A thì hơn B trong vấn
đề được xem xét. Câu của thiếu tướng Nguyễn Việt Thành
bộc lộ một điều là cán bộ, nhân dân quan tâm hơn lãnh
đạo Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh đến việc xử lý nội
bộ. Nếu quan tâm như nhau thì nói: 'Cán bộ, nhân dân và
lãnh đạo Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh đều rất quan

tâm đến việc xử lý nội bộ'.
Ví dụ 2: Những lời cố ý
Mẹ: Thằng đó đẹp trai nhưng nghèo lắm con ơi!

18

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

Con gái: Anh ấy nghèo nhưng đẹp trai má à.
Hai mẹ con không khác nhau khi nhận xét về đặc điểm
của người thanh niên nọ. Nhưng trật tự của những đặc điểm
này được sắp xếp khác nhau khiến quan điểm của hai mẹ
con về anh ta hoàn toàn khác nhau.
Trong cấu trúc 'A nhưng B' từ B đứng cuối sẽ tạo ra định
hướng nghĩa cho toàn câu.
+ Bàn chuyện liệu hai người có thể liên kết chống lại
mình không, một người nói: 'Đang thù nhau thật nhưng họ
vẫn là anh em'.
Thông thường, 'Anh em' có 'quan hệ tốt', còn 'thù nhau'
có 'quan hệ xấu'. Từ nhưng khiến cho kết luận rút ra từ câu
này phụ thuộc vào vế thứ hai: họ vẫn có thể có quan hệ tốt
với nhau. Nghĩa là, họ vẫn có thể liên kết với nhau để chống
lại mình.
+ Tranh cãi giữa công tố viên và luật sư:
Công tố viên: Xét về tình có thể lượng thứ nhưng tội
không thể tha.
Luật sư bào chữa: Tội không thể tha nhưng xét về tình
có thể lượng thứ.
Quan sát yếu tố thứ hai đứng sau từ nhưng, chúng ta thấy
ngay hàm ý của công tố viên là không tha, còn hàm ý của
luật sư là tha.
Lời khuyên đầu tiên:
Khi viết cũng như khi nói bạn hãy đặc biệt chú ý tới trật
tự từ ngữ.
19

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

(5c) Không chuẩn
Trên phim ảnh cũng như trong thực tế, không ít trường
hợp viết xong lại vò vất đi và viết lại, rồi lại vò xé đi... Ấy là
người viết không hài lòng với nội dung cũng như cách diễn
đạt, không nói được những điều cần nói nhưng lại viết những
điều không nên nói. Đấy là những câu không sai, nhưng
không thích hợp. Không thích hợp với tình huống, với hoàn
cảnh... Chúng ta đã viết những câu sai về phong cách.
Đứng riêng một câu có thể không sai. Nhưng trong một
hoàn cảnh ngôn ngữ cụ thể, một câu không sai có thể trở
thành không chuẩn.
Diễn đạt thời gian không chuẩn. Câu dưới đây trích từ
một hồi ký:
'Tối nay, theo đúng hẹn tôi mang bộ ảnh phong cảnh đất
nước đến giới thiệu để cụ xem.'
'Đây là lần đầu tiên trong đời bố nói dối.' (Phim Người
mất ngủ)
Sự việc trong hồi ký đều là nhớ lại. Trong phim, người
bố cũng nhớ lại. Nhớ lại chuyện đã qua thì phải dùng các
từ ấy, đó, đấy: 'Tối ấy, theo đúng hẹn...'; 'Đó (/Đấy) là lần
đầu tiên...'
'Một ngày gần đây, Đỗ Huy Hoàng và các đồng sự ở văn
phòng Microsoft Việt Nam đã ngồi nghe thầy Thọ trình bày
phần mềm của mình.' (b., 21.01.2008)
Nhận xét: 'Một ngày gần đây,' nói điều sẽ xảy ra trong
tương lai, những đã lại chỉ điều đã xảy ra. Do vậy, câu trên
sai. Sửa: 'Sau đó ít ngày...' hoặc 'Trước đây vài ngày...'
20

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

'Cho đến ngày tôi sẽ chết' (Tít, 19.01.2008)
'Tôi sẽ chết' là câu đúng. Nhưng 'tôi sẽ chết' là tôi chưa
chết. Ngữ cảnh không cho biết thời điểm tôi chết nên 'Cho
đến ngày tôi sẽ chết' không thể trỏ một thời điểm xác định
được. Từ sẽ làm tít trên thành câu sai. Chỉ có thể nói, như
câu kết cuối bài 'Nhưng tôi quyết định sẽ tranh tài với nó
cho đến ngày tôi chết.'
Trong khi đó, do thiếu từ sẽ nên tít 'Bêlarut: không thừa
nhận kết quả cuộc trưng cầu ý dân' và câu 'Ngày 12.11, Chủ
tịch Ủy ban bầu cử trung ương Bêlarut V. Gôncha từ chối
thừa nhận kết quả cuộc trưng cầu ý dân sắp tới... dự định
tiến hành ngày 24.11' (b. 14.11.1996) thành sai vì cuộc trưng
cầu ý dân chưa tổ chức thì làm gì có kết quả.

(5d) Gây hiểu lầm, trái với ý người viết
Ví dụ 1: 'Không gian của lão nhà văn Từ Ngọc độc một
phòng...'
(Một người đáng chiêm ngưỡng, báo, 03.07.1999)
Sao lại gọi 'một người đáng chiêm ngưỡng' là lão? Vì lão
là cách gọi người khác với ý nghĩa xem thường (lão thầy bói,
lão ăn mày,...). Trật tự này trùng với trật tự của cụm từ theo
trật tự Hán-Việt lão nhà văn, tức là nhà văn già. Vậy, nên đổi
'lão nhà văn Từ Ngọc' thành 'nhà văn lão thành Từ Ngọc'.
Trong cuộc thi tài năng âm nhạc Vietnam Idol, ca sĩ
Siu Black ngồi trong ghế giám khảo. Khi thí sinh Sơn Lâm
(khuyết tật) bị loại, Siu Black nói: 'Nếu trong chương trình
của người khuyết tật, em muốn hát cho mọi người nghe, em
sẽ thành công'.
21

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

Sơn Lâm phản ứng: 'Giám khảo nên nhớ, tôi đã có hai
bằng đại học'. (Vnexpress, 17.07.2010) Siu Black cho rằng
cô rất cảm kích, nên ngay sau khi Sơn Lâm hát, cô có nói
'chị có thể ôm em được không?' và nói tiếp một câu động
viên nhưng Sơn Lâm lại cho rằng câu nói đó xúc phạm tới
người khuyết tật nên đã gửi đơn kiện đến các cơ quan có
thẩm quyền.
Lời ca sĩ nọ được Sơn Lâm hiểu như sau: Trong chương
trình cho người bình thường (không khuyết tật) em đã không
thành công. Nhưng [Nếu] trong chương trình của người
khuyết tật, em sẽ thành công'. Lý lẽ ngầm ẩn: Giọng hát
được xếp theo thang độ. Cùng một giọng hát, không thành
công ở mức A (với người bình thường) nhưng thành công
ở mức B (với người khuyết tật) thì mức độ B thấp hơn mức
độ A. Sơn Lâm phản ứng là phải.
Nhân ngày thế giới chống ma túy, nhiều người nói và
nhiều khẩu hiệu 'phòng chống lạm dụng ma túy'. Có hai
điều cần bàn:

Lạm dụng là 'dùng quá mức, quá giới hạn đã định'. Câu
trên dẫn tới một hàm ý là cho phép dùng ma túy, chỉ chống
dùng quá mức thôi!
b) Sao lại 'phòng'? Từ này làm cách nói phòng chống có
hàm ý thụ động. Thái độ chúng ta là kiên quyết chống. Vậy
chỉ nên nói gọn mà rõ ý: kiên quyết chống ma túy.
'Còn ở ta, các tập đoàn hoạt động trong một cơ chế
kiểm soát lỏng lẻo và không có quyền tự chủ, một điều kiện
tiên quyết để tạo nên một tập đoàn kinh tế thực thụ' (b.,
22

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

27.01.2008). Từ 'không' gây ra hiểu lầm, làm trái ý của tác giả:
'không có quyền tự chủ là một điều kiện tiên quyết để...'(?)

Bạn có thể không có ngụ ý gì, nhưng... Những câu mơ hồ
cũng có thể gây ra những cách hiểu ngược với ý của người
viết.
Nhẹ là những câu như 'Hai người phụ nữ [...] tình nguyện
chăm sóc những em bé còn đỏ hỏn bị cha mẹ vô tình vứt

bỏ' (b., 07.05.2011). Sao cha mẹ lại có thể vô tình vứt bỏ
con? Hẳn nhà báo muốn nói những cha mẹ nhẫn tâm (/
bạc tình) vứt bỏ?
Hiểu lầm nặng hơn là '[...] thái độ quyết tâm cao chống
tệ nạn buôn lậu của chính phủ'. Sao lại viết 'tệ nạn buôn lậu
của chính phủ'? Vậy cần sửa lại trật tự: 'thái độ quyết tâm

cao của chính phủ chống tệ nạn buôn lậu.'
Như vậy, muốn diễn đạt đúng ý nghĩ của mình, bên cạnh
việc dùng thận trọng những câu có thể gây ra hàm ý, cần tránh
viết những câu mơ hồ, những câu có nhiều cách hiểu. Do vậy
cũng cần biết cách chuyển những câu mơ hồ thành những
câu chỉ có một cách hiểu. Về vấn đề này, xem chương 3.

(5e) Những lời vô nghĩa sẽ làm hỏng một câu
MC: 'Xin hỏi... được nhận giải (/được lọt vào vòng chung
khảo/được đứng trên sân khấu)... có vui không ạ?' Chả lẽ
trả lời 'không vui' nếu thực sự không hài lòng? Lời hỏi của
MC vô duyên. Không nên hỏi một điều đương nhiên xảy ra.
Những kiểu hỏi vô duyên tương tự: 'Được hạng nhất có
vui không?'; 'Được về thăm bố mẹ có vui không?'; 'Phải xa
23

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

nhà trong 3 năm có buồn không? Có nhớ nhà không?'; 'Bị
thua có buồn không?' là những câu hỏi vô duyên.
1.2.6. Kết luận
Để tránh hiện tượng này không gì tốt hơn là mỗi khi viết
xong chúng ta đọc lại bài đã viết. Nhờ vậy sẽ sửa được những
lỗi ngớ ngẩn không đáng có. Có điều, trong không ít trường
hợp tìm ra những lỗi sai thì dễ nhưng sửa chúng lại không
đơn giản chút nào.
Trong bài nói về 'Cách viết', Chủ tịch Hồ Chí Minh căn
dặn:

Viết rồi thì phải đọc đi đọc lại. Thấy cái gì thừa, chữ nào
thừa thì bỏ bớt đi. Đọc đi đọc lại bốn năm lần đã đủ chưa?
Chưa đủ. Đọc đi đọc lại, sửa đi sửa lại... Cách viết truyền đơn
cũng thế, viết báo cũng thế, viết báo cáo, viết gì cũng thế.
Bạn hãy đọc lại bài viết của mình. Để dễ nhận ra những
lỗi cần sửa, bạn hãy đọc to và đọc bằng con mắt của người
khác.

24

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

Chương 2

CÂU SAI

2.1. Thế nào là một câu sai?
Câu không đúng chuẩn mực tiếng Việt là câu sai. Có
những loại câu sai nào?

Sai chính tả là câu viết không đúng những quy định về
chính tả, không đúng quy tắc về dấu câu, không đúng quy
tắc viết tắt.
Viết 'Trần thị Hòa' là sai về quy tắc viết hoa tên người, sai
về quy tắc bỏ dấu thanh điệu (xem thêm 6.3.2.2.). Cần viết
là 'Trần Thị Hoà'. Viết 'Lẩn quẩn cối xay' là sai chính tả. Viết
sai phần vần. Viết đúng là: 'Luẩn quẩn cối xay'.
Viết 'Hóc xương gà, xa cành khế' (Đại Từ điển Tiếng Việt,
tr. 695) cũng là sai chính tả. Đúng chính tả phải là 'sa cành
khế'. Có người bình luận:
'Xương gà hóc phải thì nguy
Còn xa cành khế có gì mà lo?'

25

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

Sai ngữ pháp là câu viết không đúng quy tắc ngữ pháp,
nghĩa là viết không đúng cấu trúc câu. Thường là những câu
cụt, thiếu chủ ngữ hay vị ngữ, thậm chí thiếu cả hai. Ví dụ
'Trong xã hội cũ, cái xã hội làm cho con người chỉ biết sống
vì mình.' Câu này mới chỉ có trạng ngữ, thiếu cả chủ ngữ
lẫn vị ngữ. Câu 'Không nên đến gần hơn được đâu' cũng sai
ngữ pháp. Đã viết theo cấu trúc khuyên bảo 'Không nên đến
gần hơn' thì đừng chuyển thành cấu trúc nhận định 'Không
đến gần hơn được đâu'.

Sai từ vựng là câu mà giữa các từ trong đó không tương
hợp về nghĩa. Ví dụ:
(1) 'Mặc cho máy bay địch bắn phá, các ông bụt chùa Tây
Phương vẫn phớt lờ ngồi trầm tư suy nghĩ.' Hai từ 'ông bụt'
và 'phớt lờ' không tương hợp về nghĩa. (x. §8.3)
(2) 'Trời xanh, trăng sáng, cao vằng vặc' (b., số 24,
15.06.2002)
Hai từ 'cao' và 'vằng vặc' không tương hợp với nhau. Nên
viết 'Trời xanh, trăng sáng, cao vòi vọi' hoặc 'Trời xanh, trăng
sáng vằng vặc.'

Sai lô gích là một câu viết không đúng quy tắc lô gích
và tư duy. Ví dụ:
Câu 'Các loại áo nam, nữ, đơn giản nhưng họa tiết nhẹ
nhàng thì người Pháp ưa chuộng, màu sắc trên quần áo sặc
sỡ người châu Âu lại hay mua.' Sai lô gích vì người Pháp
không phải là người châu Âu sao?
Có lần văn hào Pháp A. Daudet viết: 'Con lạc đà phi nước
kiệu, theo sau là 3 nghìn người Ả Rập phô sáu trăm nghìn
26

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

chiếc răng trắng nhởn.' Câu này cũng sai lô gích vì tính ra
mỗi người có tới... 200 chiếc răng. Ở những lần xuất bản sau
người ta chữa 'sáu trăm nghìn' thành 6 nghìn. Như vậy lại
hóa ra quá ít: mỗi người phô ra có... 2 chiếc răng?! (Con số
hay gây ra những câu chứa mâu thuẫn lô gích)
Câu 'Chú tôi bị thương hai lần, một lần ở đùi, một lần ở
Khe Sanh.' không sai ngữ pháp, cũng không sai từ vựng. Câu
này sai vì đã chuyển hướng tư duy từ nơi bị thương trên cơ
thể sang địa điểm bị thương. Thế cũng là sai lô gích.

Sai phong cách là câu viết không đúng quy tắc về phong
cách. Ví dụ: 'Giọng ca solo, top mười, show ca nhạc, các
best-seller được sản xuất trên dây chuyền...' Câu này theo
phong cách nửa Tây nửa ta. Thế là sai phong cách. Trong
tiếng Việt có cách diễn đạt tương đương và đơn giản: 'Giọng
đơn ca, tốp mười, chương trình ca nhạc, các đĩa bán chạy
nhất được sản xuất trên dây chuyền...'

Sai tri thức là câu viết không đúng với thực tế hoặc không
đúng với những kiến thức khoa học đã biết. Viết '[...] dù quân
hiệu không còn gắn trên ve áo bạc màu' là sai kiến thức vì
quân hiệu đã gắn nhầm chỗ. Quân hiệu bao giờ cũng gắn
trên mũ. Chỉ có phù hiệu (chỉ cấp bậc, binh chủng, quân
chủng) mới gắn trên ve áo.
Dùng tiếng nước ngoài mà 'chữ tác đánh chữ tộ' thì tự
nó sẽ tố cáo trình độ ngoại ngữ của tác giả. Có những lỗi
tác giả có thể đổ thừa cho người đánh vi tính: 'Miếng paté
ung ủng mùi sông Tô Lịch' (paté ← pâté); 'Bãi xe ngập đầy
những Autor và Moto' (Autor ← auto).
27

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

Nhưng có những lỗi người viết không thể đổ thừa cho
ai cả:
- Tâm rút trong túi áo Bluson chai Henessy dẹt. (Bluson
← blouson)
- Một vài kẻ làm ra baremt chuẩn cho toàn bộ xã hội.
(baremt ← barème)...
- 'Fabregas là người Tây Ban Nha và thuộc tuýp tiền vệ
trung tâm mà Real rất cần.' (b., 07.05.2008)
Lẽ ra típ (type - kiểu) ; còn tuýp (tube - ống), như quần
ống tuýp, tuýp thuốc đánh răng...

2.2. Đúng sai:
N...